احتمالا اسم دو مورد از حمام‌های قدیمی معروف مانند حمام گنجعلی‌خان کرمان و حمام فین کاشان را شنیدید یا از آنجا بازدید کردید. اما بدانید که شهر مشهد نیز یکی از بزرگترین حمام‌های ایران را دارد که اسم آن کمتر به گوش خورده است. این حمام مشهد حمام مهدی قلی بیک نام دارد و واقعا دیدنی است!
هنگامی که از این حمام بازدید کنید، نقاشی‌های روی دیوار و سقف آن توجهتان را جلب خواهد کرد. اینکه این نقش و نگارها بر سقف یک بنای قدیمی باشد واقعا شگفت‌انگیز است. این حمام از زمان شاه عباس صفوی احداث شده و معماری جذاب ایرانی را می‌توان در آن مشاهده کرد.
از آنجایی که فاصله این حمام تا حرم مطهر رضوی بسیار نزدیک است، می‌توانید در یک روز بعد از زیارتتان از آن دیدن کنید. البته امروزه این حمام را به موزه مردم شناسی تبدیل کردند و شما می‌توانید در این بازدید از آثار قدیمی دیگر نیز مانند پوشاک، اشیا و عکس‌های قدیمی دیدن کنید.
معرفی
حمام مهدی قلی بیک مشهد یکی از حمام‌های قدیمی و بزرگ ایران است.
با بازدید از این حمام می‌توانید با یک تیر دو نشان بزنید زیرا آن را به موزه مردم شناسی تبدیل کرده‌اند.
نقاشی‌ها و معماری این حمام توجه بسیاری از گردشگران را به خود جلب کرده است.
در این حمام می‌توانید چگونگی سیستم گرمایش از کف را مشاهده کنید.
این موزه و حمام نزدیک به حرم مطهر، مسجد شاه و بازار فرش‌فروش‌های مشهد است.
تاریخچه
حمام مهدی قلی بیک مشهد نزدیک بکه ۲ هزار متر مربع وسعت دارد و یکی از قدیمی‌ترین و بزرگترین حمام‌های ایرانی است که می‌توانید معماری ایرانی را در آن بنای زیبا مشاهده کنید. سقف این حمام طرح‌هایی بسیار چشم‌گیر دارد و در زمان شاه عباس صفوی احداث شده است. این حمام نزدیک به مسجد شاه قرار دارد و به همین دلیل در زمان قدیم به آن حمام شاه میگفتند. اما پس از انقلاب نام آن به حمام رضوی تغییر یافت.
در سال ۱۳۰۰ شمسی، مهدی قلی بیک این حمام را ساخت و وقف مردم کرد، از این رو نام او بر روی این حمام مانده است. در اردیبهشت ۱۳۵۶، حمام مهدی قلی بیک در فهرست بناهای تاریخی کشور به ثبت رسید.
پس از اینکه خانه‌ها لوله‌کشی شدند و در هر خانه یک حمام ساخته شد، این حمام قدیمی متروکه شد. بعد از گذشت چند سال، سازمان میراث فرهنگی و آستان قدس رضوی با هم تصمی به بازسازی این حمام قدیمی گرفتند که در سال ۱۳۷۸ بازسازی آغاز شد.
در سال ۱۳۸۵ نیز این حمام به موزه تخصصی مردم شناسی تغییر کاربری داد تا مردم علاوه بر بازدید از حمام بتوانند آثار تاریخی را تماشا کنند.
معماری حمام مهدی قلی بیک
این حمام هفت بخش مختلف دارد و اسکلت اصلی آن آجری است. هنگام ورود به حمام، دالان کوچکی را می‌بینید که سمت راست آن باجه فروش بلیط حمام است و پس از تهیه بلیط به انتهای دالان می‌روید که بعد از پله به هشتی کوچکی وارد می‌شوید. از این قسمت می‌توانید کل نقشه حمام را مشاهده کنید و مجموعه لوازم حمام قدیمی را در آن ببینید. سمت راست شما را به سربینه می‌رساند. در داخل آن هشت ستون سنگی و سقفی گنبدی وجود دارد (مانند الگوی هشت و نیم هشت که همان شکل هشت ضلعی در معماری ایرانی است). نقش و نگارهای روی سقف گنبدی این فضا، توجه شما را جلب خواهد کرد. هر بخش این حمام داستانی در دل خود دارد.
برای نورگیری از گلجام در سقف استفاده شده است تا نور را در این بخش از حمام به خوبی پخش کند. اما در طول صبح تا غروب با توجه به زاویه خورشید، بخشی از حمام روشن‌تر از بخش‌های دیگر آن است.
اکنون در این حمام برق وجود دارد و دیگر این نمایش سایه و نور را نمی‌توان مشاهده کرد.
بخش‌های مختلف حمام
این حمام بزرگ به بخش‌های مختلفی تقسیم شده است. بعد از در ورودی به دالان کوتاه آن می‌رسیم و از به سمت دهلیز گذر می‌کنیم و پس از آن می‌توان به بخش‌های دیگر این حمام مشرف شد. در زیر بخش‌های دیگر به همراه عکس‌هایشان را می‌توانید مشاهده کنید.
بخش اول: سربینه یا رختکن
هنگامی که می‌خواهید وارد حمام شوید بایستی در رختکن لباس‌هایتان را عوض کنید که به این بخش سربینه می‌گویند. در چهار طرف این قسمت، چهار صفه وجود دارد که بزرگترین آن برای اشراف و بزرگان بوده و سه صفه دیگر نیز برای تعویض لباس و قرار دادن وسایل مردم معمولی بود. این تفاوت در اندازه آن غرفه و نورگیر بودنش بوده است. علاوه بر آن قسمتی نیز برای صاحب حمام است که به دخل و هزینه‌ها و ارائه خدمات بپردازد.
دیوارها و سقف سربینه واقعا تماشایی است! در این بخش از کاشی‌های فیروزه بسیار زیبا استفاده شده و روی سقف آن نقاشی‌های معنی‌داری وجود دارد. گفته شده در ساخت این قسمت از ۲۸ لایه ساروج بری و گچ کاری استفاده شده که ۱۳ لایه آن تنها به این نقاشی‌ها برای زیباسازی اختصاص داده شده است. این نقاشی‌ها از دوران صفویه تا قاجاریه کشیده شده‌اند. چیزی حدود صدسال پیش! برای مثال شما می‌توانید افسانه‌هایی که بین مردم رواج داشت و زندگی روزمره مردم را در این نوع نقاشی‌ها مشاهده کنید.
نکته جالب توجه در معماری سربینه، قوس‌هایی به شکل ۵، ۷ و شاخ بزی است که از سبک معماری اصفهان الهام گرفته است.
بخش دوم: هشتی یا میاندر
بین دو بخش سربینه و گرمخانه فضایی به نام هشتی یا میاندر وجود دارد. در وسط این فضا حوضچه آب سرد قرار دارد تا قبل از ورود به حمام و قبل از خروج از آن پایتان در آب سرد قرار بگیرد. علت ساخت این حوضچه‌ها که در حال حاضر در استخرها نیز مشاهده می‌شود آن است که حرارت بدن بعد از استحمام از طریق پاشویه کاهش یابد و هنگامی که به فضای سرد بیرون می‌رویم، سرما بدنمان را شوکه نکند. بدین شکل احتمال سرماخوردگی پایین می‌آید.
بخش سوم: گرمخانه و نظافت خانه
محل اصلی برای شست و شو، گرمخانه نام دارد. این قسمت مربع شکل بوده چهار ستون در وسط دارد. سقف آن نیز به صورت گنبدی است که نور از گلجام‌های آن وارد می‌شود. سه غرفه مختلف در این قسمت وجود دارد که هنگام استحمام در آنجا می‌نشستند. گرمخانه برای افراد عادی ساخته شده بود اما بخش دیگر به نام خلوت یا خلوتگاه برای افراد معمول یا کسانی که بیماری مسری داشتند، وجود داشت.
کف این قسمت از سنگ‌های سخت ساخته شده بود که به هیچ عنوان آب در آنها نفوذ نکند.
نظافت خانه نیز محلی است که برای از بین بردن موهای زائد بدن به آنجا می‌رفتند و در شمال گرمخانه وجود داشت.
بخش چهارم: خزینه
پس از شست و شوی بدن در گرمخانه وارد خزینه می‌شوند تا بدنتان را آب بکشید.
برای تامین آب از قنات‌ها و چاهی که در سربینه بود استفاه می‌شد. این آب از شبکه آبرسانی و تنبوشه‌ها که همان لوله‌های سفالی هستند و حوضچه تصفیه گذر می‌کرد تا هم تصفیه و هم گرم شود.
بخش پنجم: تون، گلخن یا آتش‌خانه
در پشت خزینه فضای آتش‌خانه قرار دارد که گرمای حمام از اینجا تامین می‌شد. تون تاب، همان کسی که در این بخش کار می‌کرد، سوخت حمام را که شامل هر ماده قابل اشتعال بود، درون کوره تون می‌گذاشت و آتش را روشن می‌کرد. دود آتش از مسیر گربه رو به بیرون از حمام می‌رفت اما نکته جالب توجه آن است که این انشعاب گربه رو کانال‌هایی در کف حمام بودند که تا سربینه ادامه داشتند و سپس از دیوار سربینه توسط دودکش خارج می‌شدند. بدین طریق گرمایش از کف از همان زمان وجود داشت.
بخش ششم: چاله حوض
این قسمت همانند استخر است که مردم بتوانند به آب تنی بپردازند. در واقع این حمام فقط مختص به شست و شو نبوده است و مردم برای سرگرمی نیز می‌توانستند به آنجا بروند. این چاله حوض نسبت به دیگر حمام‌های دوران صفوی، بزرگتر است و در این بنا می‌توانید شکوه معماری اسلامی و ایرانی را تماشا کنید.
موزه مردم شناسی مشهد
در ابتدا اشاره کردیم که امروزه حمام مهدی قلی بیک به موزه مردم شناسی نیز تبدیل شده است. در این قسمت می‌توانید متعلقات مربوط به حمام، وسایل استحمام قدیمی، وسایل آرایشی، وسایل روشنایی، سماورها و پوشاک محلی خراسان را مشاهده کنید.
مهدی قلی بیک که بود؟
مهدی قلی بیک یکی از امیران ترک خراسان بود. در زمان شاه عباس نیز، یکی از بهترین سران لشکری و سیاسی به حساب می‌آمد و منصب به میرآخور (رئیس اصطبل شاهی) نیز بود. او در جنگ بین ایران و عثمانی‌ها، فرمانده تفنگچی‌های خراسان بود.
وی شخصی بسیار متمول بود هاست و وقف‌های زیادی برجای گزاشته است. او در وقف نامه خود به دو روستای گارزگاه و پس‌پشته در تبادکان و درزاب مشهد، باغی در کرج و حمام شاه اشاره می‌کند.
گفته شده که وی بعد از ساخت حمام به جزئیات آن و قنات و آب مازاد مورد نیاز آن نیز توجه داشت و برنامه‌ای برای چگونگی استفاده از آب قنات تعیین کرده بود. همچنین در اطراف این حمام، دکان‌هایی ساخت و درآمد حاصل از آن را صرف مصارف مربوط به حرم مطهر رضوی می‌کرد.
چگونه به حمام مهدی قلی بیک برویم؟
اگر از صحن جامع رضوی حرم خارج شوید، می‌توانید به این حمام که نزدیک به مسجد شاه یا مقبره امیر ملکشاه است، برسید. این حمام موزه مردم شناسی نیز دارد و هر روز هفته غیر از عاشورا، ۲۱ رمضان و روز طبیعت، باز است.
ساعت بازدید:
شنبه تا چهار شنبه: ۸ تا ۱۲:۳۰
پنجشنبه: ۸ تا ۱۱:۳۰
جمعه و روزهای تعطیل: ۸ تا ۱۲ ظهر
شما می‌توانید از خیابان اندرزگو، اندرزگوی ۱۳، انتهای بازار بزرگ فرش فروش‌ها نیز به آنجا بروید.
