هارونیه، افسانه ای ترین بنای تاریخی مشهد
یکی از جاذبه‌های تاریخی شهر مشهد، بقعه هارونیه است که در شهر توس و نزدیک آرامگاه فردوسی قرار دارد. اگر شما به تاریخ و کشف رمز و رازهایش علاقمند هستنید، با ما همراه باشید تا سری به این مکان قدیمی و باستانی بزنیم. برای رسیدن به این مکان به ۲۵ کیلومتری شمال غربی مشهد راهی شوید.
بقعه هارونیه یکی از بلندترین ساختمان‌های این شهرک تاریخی محسوب می‌شود که احتمالا در قرن هفتم یا هشتم هجری قمری ساخته شده است. هنوز معلوم نشده که این مکان معروف برای چه هدفی ساخته شده و این موضوع کماکان ناشناخته باقی مانده است. شاید به همین دلیل این مکان به یکی از جاذبه‌های پرطرفدار شهر مشهد شناخته می‌شود.
هارونیه را می‌توان تنها اثر باستانی باقی مانده از شهر توس قدیم در نظر گرفت که انجمن آثار ملی و فرهنگی خراسان در سال‌های اخیر آن را بازسازی کرده و در ۱۵ دی ماه سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است. اما در سال ۱۳۸۲، این بقعه تحت عنوان آرامگاه منسوب به امام محمد غزالی، فیلسوف و فقیه معروف ایرانی، به فهرست آثار ملی ایران اضافه گردید.
تاریخچه هارونیه
همانطور که گفته شد، کاربری اصلی بنای هارونیه هنوز مشخص نشده است و عقاید مختلفی نسبت به آن وجود دارد. اولین تعبیری که مردم عادی از این بنا دارند، این است که بقعه هارونیه به دستور هارون الرشید ساخته شده است و این گفته تنها به دلیل تشابه اسمی است و صحت ندارد؛ زیرا هارون الرشید در سال ۱۹۳ هجری قمری برای سرکوب شورشیان راهی خراسان می‌شود اما در راه به بیماری دچار می‌شود و زمانی که به مشهد می‌رسد، فوت می‌کند و در کاخ والی پیشین خراسان دفن می‌شود؛ این درحالی است که هارونیه در زمان خلیفه عباسی ساخته شده است.
بعضی دیگر از پژوهشگران می‌گویند این بنا از سبک معماری آذری سرچشمه گرفته است، بنابراین به قرن ششم هجری برمی‌گردد. از این رو در سال ۱۳۵۴ تحقیقی در این ساختمان صورت گرفت و سفال‌هایی مربوط به دوره سلجوقیان، تیموریان، صفویان و جرز بسیار قطور از سنگ و ملات ساروج در آن پیدا شد که مصالح بکار رفته در آن جرز شباهت زیادی به پی آتشکده‌های دوران ساسانیان دارد. بنابراین با توجه به این شواهد می‌توان گفت که این بنا قبل از قرن ششم ساخته شده است. از طرف دیگر، دیگر پژوهشگران می‌گویند که این مکان پس از حمله مغول‌ها به ایران در دوران ایلخانی یعنی قرن هشتم هجری ساخته شده و بخش‌های دیگرش نیز در زمان تیموریان به آن اضافه گردیده است که این فرضیه به حقیقت نزدیک تر است؛ چراکه اگر قبل از حمله مغول‌ها ساخته شده بود، به احتمال زیاد تخریب می‌شد و مانند دیگر بناهای مهم از بین می‌رفت.
با همه این‌ها باز هم نمی‌توان نسبت به کاربری این مکان و پیشینه آن نظر قطعی دارد. تا صد سال پیش، هارونیه شناخته شده نبود و بعد از اینکه محوطه آرامگاه فردوسی سر و سامان گرفت، هارونیه نیز با نام زندان هارون به سر زبان‌ها افتاد، البته هنوز هم نمیدانیم چرا مردم می‌گویند زندان هارونیه، چون هیچ شباهتی به زندان ندارد!
در برخی دیگر از منابع و سفرنامه‌های جهانگردان داخلی در طول صد سال گذشته تا به امروز، این مکان را نقاره خانه، زندان هارون، گنبد هارون، هارونیه، مسجد توس، آرامگاه و خانقاه امام محمد غزالی نام نهادند.
از بنای هارونیه چه استفاده ای می شده است؟
سه افسانه پیرامون این بنا رواج یافته است از جلمه اینکه «این مکان زندان هارون الرشید بود، آتشکده‌ای مربوط به دوران قبل از اسلام است و امام هفتم ما به همراه جمعی از شیعیانشان در این زندان شکنجه می‌شدند».
ما در قسمت تاریخچه درباره کاربری این بنا توضیح دادیم. در سمت شمالی این بنا، یک ردیف اتاق قرار دارد که گفته می‌شود کلاس درس در آن دایر می‌شده و از این رو این بنا را منسوب به امام محمد غزالی می‌دانند.
در پژوهش عبدالحمید مولوی، با استناد به منابع تاریخی می‌گوید که هارونیه خانقاه عثمان بن هارون، استاد معین الدین چشتی و قطب صوفیه چشتی در هند است.
عده‌ای دیگر نیز که می‌گویند مسلمانان این بنا را بر روی ویرانه‌های آتشکده‌های ساسانیان ساختند نیز نمی‌تواند حقیقت داشته باشد، چرا که در معماری مساجد آن زمان حداقل یک مناره دیده می‌شد که این بنا فاقد مناره است.
در کنار نوع معماری آن، یک طاق کوچک در ظلع شمالی این بنا وجود دارد که روی آن عبارت «الدنیا ساعه» با گچبری نقش بسته است و این جمله تنها در مقبره‌ها استفاده می‌شده است.
از این رو سازمان میراث فرهنگی نیز بر آرامگاه و خانقاه بودن این بنا بیشتر از کاربری‌های دیگر مطمئن است که احتمالا مربوط به دوران ایلخانی است.
معماری هارونیه
همانطور که پیش‌تر گفتیم، این بنا با سبک معماری آذری ساخته شده و آجری است. یک گنبد دو پوسته‌ای سقفش را در بر گرفته و هیچ گونه تزئینی در آن وجود ندارد. فضای داخلی آن نیز یک ایوان چهار شاه نشین، گنبدخانه و سه اتاق فرعی دارد. همچنین در فضای بیرونی یک سنگ یادبود کوچک از امام محمد غزالی، فیلسوف ایرانی، در کنار یک باغچه کوچک رو به روی ایوان، وجود دارد. این بنا از نظر عظمت، قطر پایه‌های آن و قدرت ایستایی در کف و گنبد نیز معروف است.
نقشه کلی بقعه هارونی به صورت چهار گوش است که ویژگی‌هایی از معماری قرن هشتم هجری نیز در خود دارد، از جلمه: طاق نماها، نورگیرها و فضاهای پر و خالی.
بخش های مختلف
در معماری این بنا، با استفاده از تعدادی طاق به همراه قوس پنج و هفت و منفذهای ساده نورگیر، سایه روشنی ایجاد شده که بنا را با شکوه‌تر نشان می‌دهد.
گنبد آن نیز بسیار شاخص است. دهانه داخلی آن ارتفاعی حدود ۳۰/۱۱ متر از سطح زمین دارد و ارتفاع ۲۶ متر گنبد تا سطح زمین نیز، آن را به یکی از گنبدهای عجیب در معماری تبدیل کرده است. دو پوسته بودن گنبد به این معناست که سطح خارجی آن اثرهایی از تیغه آجری دارد و درون آن طرحی ساده است که با مقرنس کاری مربوط به دوران تیموری تزئین شده است.
مسیر دسترسی
برای رسیدن به بنای هارونیه وارد جاده مشهد قوچان شوید و به سمت سه راه فردوسی و سپس بلوار شاهنامه حرکت کنید. در حاشیه بلوار بنای هارونیه را خواهید دید.
اگر می‌خواهید از اتوبوس استفاده کنید، خط ۲۰۲ از میدان فردوسی به سمت آرامگاه فردوسی حرکت می‌کند که اگر در ایستگاه شاهنامه ۶۳ از اتوبوس پیاده شوید، هارونیه را مقابل خود خواهید دید.
تاکسی‌های خطی نیز به این سمت می‌روند و می‌توانید خود را به آنجا برسانید.
برای ورود به این بنا نیاز به تهیه بلیط است که قیمت آن برای اتباع داخلی و خارجی متفاوت است.
جاذبه های اطراف
همانطور که می‌دانید، در نزدیکی بنای هارونیه، آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی و امام محمد غزالی وجود دارد و شما در یک روز می‌توانید به هر سه سر بزنید.
بناهای مشابه بقعه هارونیه
این بنا به آرامگاه سلطان سنجر در مرو بسیار شباهت دارد. این دو بنا نیز از نظر معماری به بنای جبل سنگ در کرمان شبیه هستند که از قرن هفتم هجری به جای مانده است. همچنین به آرامگاه سلطان محمد خدا بنده یا همان گنبد سلطانیه در زنجان نیز شبیه است با این تفاوت که بنای ساخته شده در توس در مقیاس کوچکتر آن است.
این سه بنای هارونیه، مقبره سلطان سنجر و گنبد سلطانیه در بخش گنبد و دهلیزهایی که سه کنج را پنهان کرده‌اند، شباهت بسیار زیادی بهم دارند.
