همانطور که می‌دانید، شاعر مشهور و بلندآوازه ایرانی، حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی در اطراف مشهد که قبلا به توس معروف بوده به خاک سپرده شده است. همچنین نزدیک مقبره وی، موسیقی‌دان، خواننده و آهنگساز معروف ایرانی، استاد محمدرضا شجریان نیز آرمیده است. در این مقاله می‌خواهیم امکانات آرامگاه فردوسی و اطلاعات بازدید از آن را برایتان شرح دهیم.
معرفی
در این منطقه یکی از شاعران بلندآوزاه کشورمان آرمیده است.
مقبره استاد شعر و ادب، محمدرضا شجریان و شاعر بزرگ ایرانی، اخوان ثالث در این باغ وجود دارد.
فراهم بودن امکانات رفاهی و فضایی سرسبز در این مجموعه، اوقات خوشی را برایتان رقم می‌زند.
آشنایی با آرامگاه فردوسی مشهد
فردوسی که بود؟
بسی رنج بردم دراین سال سی *** عجم زنده کردم بدین پارسی
این بیت شعر مشهور از حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی است که اشعار حماسی او زبان زد مردم جهان است. او در سال ۳۲۰ هجری خورشیدی در شهر توس خراسان به دنیا آمد و در سال ۴۰۴ هجری خورشیدی دیده از دنیا فرو بست. او یکی از گرانقدرترین شاعران ایرانی است که عمر خود را صرف سرودن اشعار پارسی کرد و به حکیم سخن، استاد سخن و حکیم توس شهرت گرفت. در زمانی که زبان عربی داشت رفته رفته جای زبان فارسی را در ایران می‌گرفت، او با تلاش فراوان فرهنگ فارسی را زنده نگه داشت و شاهنامه را سرایید. این شاهکار ادبی حدود ۶۰۰۰۰ بیت دارد و بزرگترین اثر حماسی جهان است. فردوسی حکیم در این کتاب ارزشمند، تاریخ ایران را از آغاز تا حمله عرب‌ها به ایران در دوران پادشاهی پیشدادیان، کیانیان، اشکانیان و ساسانیان به زبان شعر در می‌آورد و در چهار بخش اسطوره‌ای، پهلوانی، تاریخی و افسانه‌‌ای است.
امروزه این آرامگاه وسعت یافته و فضای اطراف آن بازسازی شده تا مردم عزیز بتوانند لحظات خوشی را در آنجا سپری کنند. این منطقه هرساله میزبان گردشگران عزیز است.
تاریخچه آرامگاه فردوسی
فردوسی و جرم او: در تاریخ می‌خوانیم که فردوسی پیرو مذهب تشیع بوده و به همین دلیل پس از فوتش او را در هیچ آرامگاهی قبول نمی‌کردند؛ از این رو او را در باغ خودش در شهر تابران توس به خاک سپردند. ابتدا او مقبره و آرامگاهی نداشت اما باز هم اهالی دانش و ادبیات به دیدارش می‌رفتند و بر سر مزارش می‌نشستند. پس از آن، ارسلان حاذب، یکی از سرداران سلطان مسعود غزنوی که شیفته حکیم فردوسی بود، شروع به ساختن آرامگاهی برای مقبره وی کرد.
ویران شدن بنای مقبره وی
با وجود حملات کشوری متعدد این آرامگاه حدود ۱۰۰ سال دست نخورده باقی مانده بود ولی متاسفانه در زمان حکمرانی گرگوز (یکی از چهار کارگزار امپراتوری مغول‌ها) در سال ۶۳۸ تا ۶۴۱ هجری قمری این بنا ویران شد و مصالح آن را برای ساختن قلعه‌ای در توس استفاده کردند.
دوباره سازی بنای مقبره وی
در زمان حکمرانی غازان خان، مقتدرترین پادشاه ایلخانی، فردی به نام امیر ایسن قتلغ که مقامی بزرگ داشت، بنایی را برای مزار فردوسی ساخت و خانقاهی را برای اقامت و آموزش درکنارش احداث کرد.
پنهان کردن آرامگاه فردوسی
عبیدالله خان ازبک یکی از فرمانروایان پادشاهی شیبانی که با شیعه سر ستیز داشت، هنگام تسخیر مشهد دستور داد آرامگاه فردوسی را تخریب کنند.
ساخت بنایی شایسته برای شاعر بزرگ ایرانی
پس از جنگ جهانی اول که شور ملی در ایران و ایرانی زنده شد، در مجامع مختلف به لزوم قدرشناسی از حکیم ابوالقاسم فردوسی تاکید شد.
در سال ۱۲۹۹ هجری خورشیدی، محمدتقی بهار در هفته‌نامه نوبهار به این موضوع پرداخت. در سال ۱۳۰۱ که انجمن آثار ملی تاسیس شد، محمدعلی فروغی رئیس آن، تلاش کرد تا آرامگاهی برای فردوسی بزرگ احداث گردد. در سال ۱۳۰۴ بیانیه‌ای صادر شد و از مردم دعوت شد تا برای ساخت این آرامگاه کمک کنند.
سپس در سال ۱۳۰۵، کیخسرو شاهرخ که نماینده زرتشتیان در مجلس شورای ملی بود، به همراه گروهی از اعضای انجمن به توس آمدند تا محلی را برای ساخت آرامگاه مشخص نمایند.
در آن زمان حاج میرزا محمدعلی، باغی را برای ساخت این آرامگاه به رضاشاه تقدیم کرد و او نیز آن را به انجمن آثار ملی اهدا کرد.
حسین ملک، موسس موزه و کتابخانه ملک، نیز ۷۰۰۰ متر مربع از زمین‌هایش که اطراف باغ بود را به انجمن بخشید.
به این صورت مساحت باغ به ۳۰۰۰۰ متر مربع رسید. بعد از آن برای طراحی نقشه آرامگاه مسابقه‌ای بین امیل هرتسفلد (باستان شناس آلمانی)، آندره گدار(معمار و باستان شناس فرانسوی)، نیکلای مارکف (معمار گرجستانی تبار) و طاهرزاده بهزاد (مهندس و معمار معروف) برگزار شود. در این بین در سال ۱۳۰۷ طرح طاهرزاده بهزاد در انجمن تصویب شد. طرح او به سبک ساختمان‌های دوران هخامنش بود که با سه طبقه میان باغ بزرگ با ستون‌های بلند ساخته می‌شد. اما طولی نکشید که این نقشه را متوقف کردند و طرح گدار را که تازه کشیده بود و به ایران فرستاده بود ،آغاز کردند. در این میان، عبدالحسین تیمورتاش که وزیر دربار شاه بود دستور داد که سقف این آرامگاه به صورت هرمی ساخته شود و از این رو تغییراتی در نقشه گدار ایجاد شد. وقتی که شکاف در سقف هرمی ایجاد شد، رضاشاه وزیر دربارش را مورد غضب قرار داد و دوباره طاهرزاده بهزاد دستور گرفت طرحی جدید ایجاد کند. او سقف هرمی را به نوع پلکانی تغییر داد و در نهایت طرح وی در سال ۱۳۱۲ تصویب شد. بنای این آرامگاه از زمین ۱۸ متر ارتفاع دارد و مقبره در وسط آن جای می‌گیرد. سنگ مرمر نفیسی را برای روی مقبره سفارش دادند و آن را یک متر بالاتر از کف گزاشتند. یک ایوان ۴۰ متری برای بنا احداث کردند. اشعار فردوسی با خط عمادالکتاب بر سنگ‌های نما نوشته شد و تصاویری از شاهنامه توسط بهترین حجاران بر روی دیوارها حک شد. پس از یک سال نیم تلاش مکرر، نوبت به افتتاح این آرامگاه در سال ۱۳۱۳ شد.
نکته: برای تامین کسری هزینه‌های ساخت آرامگاه فردوسی، ۱۶۰۰۰۰ بلیط بخت‌آزمایی ۱۰ ریالی چاپ شد و از طریق شعبه‌های بانک ملی ایران توزیع گردید.
بازسازی دوباره بنا
از آنجایی که محاسبات فنی دقیق نبود، در همان سال‌های اول ساختمان شروع به جذب رطوبت و نشست کرد و آسیب‌ها روز به روز بیشتر شد. از این رور در سال ۱۳۴۳ به سفارش انجمن آثار ملی، بازسازی بنا با نظارت مهندس هوشنگ سیحون آغاز و در سال ۱۳۴۷ تمام شد.
نمای بیرونی بنای جدید شبیه به قبلی است اما داخل آن بزرگتر شده و از کاشی‌های معرق برای تزئین آن استفاده شده که به جذابین آن افزوده گردیده است.
نکته: در طول این ۴ سال بازسازی، بالغ بر ۲۵۰ کارگر در آنجا کار کردند.
نکته:در طول بازسازی، یکبار باقی‌مانده‌های استخوان‌های فردوسی توسط قاسم ارفع به بیرون آورده شده و پس از ساخت آرامگاه دوباره به محل اصلی برگرداننده شده.
نکته: هنگام نبش قبر، دو جمجمه در آنجا دیده شده که احتمال بر این است شخص دیگری نیز قبلا در آنجا دفن بوده است.
نکته: تمام سنگ‌های استفاده شده توسط مهندس حسین جودت که نمایندگی شرکت ایتالیایی کاجته را داشت، آورده شده است.
قسمت‌های مختلف آرامگاه فردوسی
این باغ آقدر زیبا و چشم‌نواز است که حال و هوای آدمی را خوب می‌کند. وقتی که نقش و نگارها، شعرها و زیبایی معماری بنای آرامگاه را نگاه می‌کنی، حس غرور ایرانی در وجودت دوباره شعله‌ور می‌شود.
این مجموعه بزرگ حدود ۶ هتکار مساحت دارد و در کنار آرامگاه، موزه و کتابخانه نیز احداث شده است.
درب ورودی از طرف جنوب آن است و هنگام ورود به مجموعه استخری به ابعاد ۱۰ در ۳۰ متر وجود دارد که سایه بنای بزرگ را می‌توان در قلب آب دید.
تالارهای داخلی آرامگاه از سنگ‌های مرمر ساخته شده است و اشعار فردوسی را در جای جای آن می‌توان دید.
موزه فردوسی: تفرجگاهی که در سال ۱۳۶۱ توسط امیر ایسن قتلغ ساخته شده بود، امروزه به موزه فردوسی تغییر کاربری داده است. در این موزه اشیای مختلفی وجود دارد که در چهار بخش ارائه شده‌اند. این اشیا تمدن تاریخی توس را معرفی می‌کنند، هویت ملی و اثر منظوم حماسی را در سطح جهان به تصویر می‌کشند و اهدایی‌هایی که افراد هنرمند از فردوسی بزرگ داشتند را نگهداری می‌کند.
- آثار سنگی: انواع سفال، سکه‌های طلا و نقره، تنگ، پیه‌سوز و …. که مربوط به دوران اسلام و پیش از آن است.
- اشیای جنگی که روح حماسی را نشان می‌دهد، شامل وسایل سوارکاری، تیر و کمان، سپر ،گرز، وسایل موسیقی، کپی شاهنامه، اهدایی‌های مختلف شاهنامه و..
- اشیای ساخته شده در زمان فردوسی یعنی در قرن ۴ و ۵ هجری قمری که شامل ظروف سفالی مخلتلف و ظروف مفرغی است
- اشیای اهدایی مختلف از جمله تابلوهای نقاشی چهره ابوالقاسم فردوسی، انواع فرش و قالیچه و هنرهای ظریف
کتابخانه فردوسی
این کتابخانه کاربری تشریفاتی دارد که یک تالار بزرگ پذیرایی دارد که در کنارش کتابخانه‌ای با ۹ هزار جلد کتاب قرار گرفته است. پس از بازسازی سال ۱۳۴۶ دو طبقه به آن افزودند تا طبقه پایین مخزن نگهداری کتاب باشد و طبقه بالا برای مطالعه اختصاص داده شود. اما با گذشت زمان و هنگامی که اشیای اهدایی برای این آرامگاه افزایش پیدا کرد، در سال ۱۳۹۳ تمام اشیای تاریخی آنجا به موزه بزرگ خراسان انتقال پیدا کرد و کتابخانه حکیم طوس در روز بزرگداشت این شاعر بزرگ یعنی در ۲۵ اردیبهشت ماه افتتاح گردید.
آرامگاه استاد شعر و ادب، محمدرضا شجریان
همانطور که می‌دانید در ۱۷ مهرماه سال ۱۳۹۹ هجری شمسی، استاد آواز ایران چشم از دنیا بست و این چهره موسیقی ایرانی به دیار معشوق پرواز کرد. سپس در ۱۹ مهرماه در جوار آرامگاه فردوسی به خاک سپرده شد.
مقبره مهدی اخوان ثالثِ، ادیب و موسیقی‌پژوه ایرانی
آرامگاه فردوسی هنرمند دیگری را نیز در خود جای داده است. مهدی اخوان ثالت شاعر گرانقدر ایرانی، اشعاری با زمینه اجتماعی داشته و گاه‌گاهی حوادث زندگی مردم را به تصویر می‌کشید. او از دو سبک حماسی و ترکیبات نو در آثارش استفاده کرده است.
او از فردوسی و نیما یوشیج الهام گرفته است و از آثار محبوب آن می‌توان به مجموعه شعر ارغنون اشاره کرد.
مزار این شاعر پرافتخار در قسمت غربی آرامگاه فردوسی قرار دارد و تندیسی از او در کنار مزارش قرار گرفته است.
دیگر امکانات آرامگاه فردوسی
این مجموعه هرساله مورد استقبال زیادی از گردشگران قرار می‌گیرد. کافه، رستوران و سرویس‌های بهداشتی برای حال شما عزیزان فراهم شده تا اوقات خوشی را در آنجا سپری کنید. در مناسبت‌های مختلف بازارچه‌های گوناگونی برای خرید سوغاتی نیز وجود دارد تا از این مکان پرارزش دست پر بازگردید.
مسیریابی
برای استفاده از حمل و نقل عمومی می‌توانید از ایستگاه پایانه فردوسی خط ۲۰۲ را سوار شده و در ایستگاه آرامگاه فردوسی از اتوبوس پیاده شوید. طول مدت جابجایی حدود ۴۵ دقیقه است.
در فصل‌های بهار و تابستان، آرامگاه فردوسی از ساعت ۷ صبح الی ۵ عصر باز است.
در فصل‌های پاییز و زمستان، آرامگاه فردوسی از ساعت ۸ صبح الی ۴ عصر باز است.
حکیم سخن، ابوالقاسم فردوسی توسی، شاعر معروف فارسی زبان که طبق شعر خودش سی سال برای احیای زبان فارسی زحمت کشید، آنجا که سرود: بسی رنج بردم در این سال سی، عجم زنده کردم بدین پارسی. او حدودا در سال ۴۰۰ قمری از دنیا رفت و در باغ خودش در شهر توس به خاک سپرده شد. آرامگاه او در دوران مختلف بازسازی شده که اکنون به شکل امروزی در آمده است. فاصله آرامگاه فردوسی تا مشهد حدود ۱۸کیلومتر بوده و مکانی برای گردشگران و اهل دانش و معرفت می باشد. لازم به ذکر است که اتوبوس های شهری مشهد نیز تا ارامگاه فردوسی می روند. برای این منظور باید از میدان فردوسی مشهد سوار خط ۲۰۲ شوید. اماکن موجود در آرامگاه فردوسی عبارتند از: باغ ارامگاه، استخر، بنای یادبود از مجسمه فردوسی، کتابخانه، موزه، آرامگاه مهدی اخوان ثالث و محمدرضا شجریان. درون استخر سی فواره در سه دسته ده تایی تزئین شده با گلبرگهایی از نیلوفر نشانه سی سال تلاش فردوسی در سرودن است.
معماری داخلی آرامگاه دربردارنده کاشی‌کاری‌ها، نقوش سنگی برجسته از داستان‌های شاهنامه و کتیبه‌هایی سنگی از سروده‌های فردوسی و دیگران است. ارامگاه فردوسی به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شاهنامه فردوسی با دارا بودن حدود ۶۰ هزار بیت از بزرگترین سروده های حماسی جهان است. موضوع شاهنامه افسانه ها و تاریخ ایران است و در زمانی که زبان ادبیات در ایران عربی بود، فردوسی زبان فارسی را زنده کرد. جالب است بدانیم که خود فردوسی نام اثرش را شاهنامه نگذاشته بود، بلکه از آنجا که در آن از ۵۰ پادشاه ایران یاد شده، این نام توسط دیگران روی آن گذاشته شد.
