خراسان جنوبی با مرکزیت شهرستان بیرجند، همسایه ی ۶ استان کشور و هم مرز با افغانستان است. از ۱۱ شهر این استان می توان از فردوس، طبس، قائنات، نهبندان، سربیشه نام برد. این استان در ناحیه کویری کشور قرار دارد اما در بهار دارای آب و هوای مناسب برای گردشگری است. برای رسیدن به خراسان‌جنوبی، هم می‌توان از راه زمینی با اتومبیل شخصی یا اتوبوس سفر کرد و هم با هواپیما به این شهر رسید.
از حدود ۲۲۰۰ اثر شناسایی شده فرهنگی، تاریخی و طبیعی این استان تاکنون ۸۶۰ اثر در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. ضمن بازدید از این استان می‌توانیم از سوغاتی آن یعنی حصیرهای متنوع و بی‌نظیر خریداری کنیم. همچنین عناب، زعفران، زرشک، کشک و قره‌قروت از سوغاتی‌های خوراکی بیرجند هستند. نباید از دیگر خوراکی‌های بیرجند هم غافل شد؛ مانند سنجد، آلوبخارا، انجیر، توت خشک، بادام‌کوهی، گردو، شیرینی سنتی، برگه هلو، نان سمنو و نان زردی از آن جمله هستند. خراسان جنوبی رتبه اول تولید محصولات باغی زرشک و عناب، و رتبه دوم تولید زعفران و پنبه را در سطح ایران داراست.
خراسان جنوبی مسیر عبور هموطنان جنوب ایران به سمت مشهد مقدس می باشد. لذا اگر با مکان های گردشگری این استان آشنا باشیم، می توانیم در مسیر رفت یا برگشت از مشهد مقدس، از زیبایی های خدادادی و نشانه های رحمت پروردگار بهره ببریم و جانمان را با طراوت توحیدی تازه کنیم. تاکنون ۱۱۹ باغ تاریخی در خراسان جنوبی شناسایی شده اند که از این تعداد، ۲۵ باغ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
خراسان جنوبی دارای اماکن مذهبی زیادی نیز می باشد که برای گردشگری مناسب هستند. از مهمترین آنها می توان به امامزاده حسین بن موسی کاظم علیه السلام در طبس اشاره کرد. ایشان از فرزندان امام موسی کاظم علیه السلام و از برادران امام رضا علیه السلام است. این اثر نیز به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
خراسان جنوبی دارای چشمه های آبگرم بسیاری نیز هست که از معروف ترین آنها می توان چشمه آبگرم فردوس را نام برد که ۲۰۰ سال قدمت دارد و در ۲۰ کیلومتری فردوس قرار دارد.
در ادامه بطور فهرست وار به معرفی باغ های طبیعی و دل انگیز این استان می پردازیم:
۱-عمارت و باغ اکبریه بیرجند؛ جایی که قدمتش به دوره قاجار بازمی‌گردد و از سال ۲۰۱۱میلادی نیز به‌عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. این باغ با گسترش شهری بیرجند اکنون در داخل شهر قرار گرفته‌است. این باغ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
۲- باغ و عمارت معصومیه در ۳ کیلومتری غرب بیرجند، به نحوی طراحی شده که بازتاب نمای اصلی آن در آب استخر مقابل آن نقش می‌بندد. بطوری که عمارت چهل ستون اصفهان را تداعی می کند. تمام فضاها و اتاق های این عمارت همچون سایر بناهای تاریخی به یکدیگر راه دارند و ورود به داخل ساختمان از هر عمارت میسر است. در این عمارت علاوه بر باغ اصلی دو باغ دیگر هم به چشم می خورد که در یکی از آنها عمارتی ساده خودنمایی می کند و دیگری فاقد عمارت است.
۳-باغ منظریه یا کنسولگری سابق انگلیس، واقع در روستای منظریه بیرجند.
۴-باغ و عمارت شوکت آباد در ۵کیلومتری شرق بیرجند، شامل بخش های متعددی است که هر بخش تزیینات خاص خود را داشته و حوض خانه آن دارای بیشترین ویژگی های معماری و تزیینی است. از عناصر معماری مهمی که مربوط به این مجموعه است و در فاصله ۵۰۰ متری باغ قرار دارد، یخچال طبیعی بوده که از خشت و گل ساخته شده و بخشی از آن به رستوران سنتی تغییر کاربری یافته است.
۵-باغ و عمارت بهلگرد نیز در ۱۵ کیلومتری شرق بیرجند، شامل دو باغ، دو عمارت، اصطبل ، محل سکونت خدمه و یخدان طبیعی به شمار می رود. طبقه اول این عمارت دارای چهار ستون دایره ای آجری است که مهمترین عناصر تزیینی باغ را در خود جای داده است.
۶-باغ و عمارت مود (قلعه باغ) واقع در شهرستان سربیشه، از آثار مربوط به دوره زندیه و قاجار با مساحت بیش از ۶۰ هزار متر مربع، دارای یک حصار، و ۲۰ برج مدور است که با فاصله های مشخصی در حصار باغ قرار دارند. علاوه بر برج ها، یک خندق به عرض تقریبی ۱۰ متر در دور تا دور حصار حفر شده و دفاع از قلعه را آسانتر کرده است؛ ورودی اصلی باغ در میانه ضلع شمالی آن قرار دارد و در دو طرف ورودی، دو برج و دو اتاق کوچک جهت سکونت نگهبانان دیده می شود. در داخل قلعه بقایایی از یک بنای قدیمی، عمارتی تشریفاتی ، شامل چند ایوان، بقایای یک هشتی، راهروها و اتاق ها بر جای مانده است.
۷-باغ و عمارت رحیم‌آباد، در داخل روستای رحیم آباد بیرجند قرار گرفته و از بناهای دوره قاجار به شمار می رود. این مجموعه شامل بخش های متعددی از جمله عمارت اصلی با راهروها و اتاق های متعدد، اصطبل و حوض خانه با گنبدی کلاه فرنگی است. عمارت رحیم آباد دارای سه تالار بزرگ است که از نظر کاربردی به عنوان پذیرایی از میهمانان و تشریفات استفاده می شده و دارای تزیینات مقرنس، آینه کاری و گچ بری است. درها و پنجره های تالار با کتیبه هایی به شکل هلالی و تزیینات مشبک با طرح اسلیمی بوده که استفاده از شیشه های رنگی بر زیبایی آن افزوده است.
۸-باغ و کوشک امیرآباد در ۵ کیلومتری جاده خوسف-بیرجند
۹-ارگ کلاه فرنگی نیز که حالا به استانداری خراسان‌جنوبی تبدیل شده، بنایی دیدنی است. کلاه فرنگی در دوره قاجار ساخته شد و به نام‌هایی نظیر ارگ حسام‌الدوله، قصر بی‌بی عروس و ارگ سرکار نیز شناخته می‌شده است.
۱۰-روستای خونیک و ماخونیک، از جاهای دیدنی خراسان جنوبی و یکی از هفت روستای شگفت انگیز جهان است، که به سرزمین لی لی پوتهای ایران شهرت دارد. در این روستا کشیدن سیگار، دیدن تلویزیون و نوشیدن چای بنا به سنت و رسوم محلی ممنوع است. از روستای ماخونیک تا افغانستان نیم ساعت فاصله است، لذا مردم ماخونیک اصالتاً افغانی می‌باشند که در چند قرن پیش از افغانستان کوچ کرده‌اند و ماخونیک را جهت زندگی برگزیده‌اند. این روستا در فاصله ۷۸ کیلومتری شرقی شهر سربیشه در مسیر جاده سربیشه به روستای دُرُح قرار دارد. از آثار تاریخی روستای خونیک و ماخونیک می‌توان به سنگ سیاه (سنگ نگاره) ماخونیک، بنای برج و قلعه، برج گل انجیر، منزل سرگردونی و نادر مرده اشاره کرد.
۱۱- چنار کهنسال
در شهرستان درمیان استان خراسان جنوبی در مکانی با نام دوشنگان (یا دوشینگان) که در فاصله ۲۱ کیلومتری جنوب غربی شهر اسدیه و فاصله یک کیلومتری غرب روستای محمد آباد بالا قرار گرفته است، درخت چنار کهنسال و قطوری وجود دارد که قطر آن حدود ۴ متر بوده و داخل تنه آن در اثر درون پوسیدگی حفره بزرگی ایجاد شده است. ازسمت غرب این مکان آب قنات به سمت این درخت که در شیب دره قرار دارد جاری است و این آب در سمت غرب درخت در یک گودال کم عمق جمع شده و برکه ای را بوجود آورده است که تصویر این درخت عظیم در آن افتاده و موجب خلق منظره ای بسیار زیبا شده است. این چنار کهنسال طبق نظر کارشناسان حدود ۷۰۰ تا ۷۵۰ سال سن دارد و جزء درختان کهنسال با ارزش چنار در کشور می باشد. تاج پوشش این چنار بسیار بزرگ بوده و فضایی حدود ۵۱۲ متر مربع را شامل می گردد.
یکی دیگر از جاذبه های خراسان جنوبی، اقامتگاه های بوم گردی آن است. خراسان جنوبی ۴۰ اقامتگاه بوم‌گردی دارد. در ادامه به برخی از اقامتگاه های بوم گردی استان اشاره می کنیم:
اقامتگاه بوم گردی عمو نوروز طبس واقع در کیلومتر ۱۰ جاده اصفهان طبس، اقامتگاه بوم گردی ستاره کویر حلوان واقع در طبس، روستای حلوان، اقامتگاه بوم گردی کاروانسرای کلمرد واقع در طبس، کیلومتر۸۰ جاده اصفهان-تهران، اقامتگاه بوم گردی زاغ بور واقع در بیرجند، خیابان معلم، اکبریه، اقامتگاه نخل و نرگس واقع در طبس، بافت قدیم روستای کریت (کیلومتر ۱۳ جاده طبس – بیرجند)، اقامتگاه ساباط واقع در طبس، ۳۸ کیلومتری جاده طبس-دیهوک (بیرجند-کرمان)، اقامتگاه خانه آق ذبیح اله واقع در طبس،گلشن، روستای ازمیغان، اقامتگاه بوم گردی خانه علوی واقع در خوسف، روستای مرانک ، اقامتگاه بوم گردی نمکزار سه قلعه واقع در شهر سرایان، کویر سه قلعه، اقامتگاه بوم گردی میرزا، واقع در بیرجند، روستای چنشت، اقامتگاه ستاره پلوند واقع در فردوس، عمارت اکرم خان واقع در نهبندان، خیابان یادگار امام، اقامتگاه بوم گردی نایبند واقع در طبس، روستای نایبند.
از دیگر مکانهای دیدنی خراسان جنوبی به آسیاب های آبی بشرویه، قنات بلده فردوس (ثبت میراث جهانی شده)، بیابان لوت و حوله بافی روستای خراشاد اشاره می کنیم. موزه میراث پهلوانی بیرجند نیز فرهنگ بازی‌های پهلوانی را به شما معرفی خواهد کرد، و ساعت بازدید از آن همزمان با ساعات شروع ورزش باستانی زورخانه است.
